De Later-Check duurt ongeveer vijf minuten en stelt een paar korte vragen over uw huis, uw gezondheid en de mensen om u heen. Er zijn geen goede of foute antwoorden, en dat is precies de kracht ervan: hij zet een gesprek op gang dat veel mensen uitstellen.

Wat die check niet doet, en ook niet pretendeert te doen, is kijken naar uw geld, uw woning op papier en de stukken bij de notaris. Juist daar liggen de dingen die later het meeste tijd en geld kosten. Wij zijn geen onderdeel van de campagne en spreken niet namens de rijksoverheid. We vullen alleen aan wat er in onze hoek nog bij komt kijken.

De woning, en wat die op papier waard is

De Later-Check vraagt of uw woning nog bij u past. Een goede vraag, maar er hoort een tweede bij: wat is die woning volgens de gemeente waard? Dat bedrag is de WOZ-waarde, en het is niet hetzelfde als wat de woning zou opbrengen.

Dat verschil telt pas echt bij een overlijden. De erfbelasting over een woning wordt namelijk berekend over de WOZ-waarde, niet over de verkoopprijs. Staat die waarde te hoog, dan betalen uw erfgenamen belasting over een bedrag dat de woning nooit waard was. Bij een woning die al wat langer niet is opgeknapt gebeurt dat vaker dan mensen denken, omdat de gemeente die staat niet van binnen kan zien.

U kunt de WOZ-waarde gratis controleren en zo nodig aanvechten. Dat kan tijdens uw leven, en een erfgenaam kan het later ook nog.

Het testament

Zonder testament bepaalt de wet wie erft en in welke verhouding. Voor veel gezinnen pakt dat redelijk uit: de partner krijgt de hele nalatenschap en de kinderen krijgen een vordering die in beginsel pas opeisbaar wordt als de langstlevende overlijdt.

Buiten dat standaardgezin loopt het snel anders. Woont u samen zonder huwelijk, geregistreerd partnerschap of samenlevingscontract, dan erft uw partner volgens de wet niets. Een stiefkind erft niet automatisch. Een goed doel, een neef of een vriend erft alleen als u dat zelf vastlegt. En erven zij wel, dan geldt de laagste vrijstelling en het hoogste tarief.

Een testament is ook de plek waar u een executeur aanwijst en waar u kunt sturen op de erfbelasting die uw nabestaanden straks betalen.

Het levenstestament en de volmacht

Dit is het onderdeel dat het vaakst wordt overgeslagen, en het enige uit dit rijtje dat over uw eigen leven gaat in plaats van over uw overlijden.

Een gewoon testament treedt pas in werking als u er niet meer bent. Het regelt niets voor de periode waarin u er nog wel bent, maar tijdelijk of blijvend niet meer zelf kunt beslissen. Na een beroerte, bij dementie, of gewoon na een ongeluk.

Veel mensen gaan ervan uit dat hun partner of kinderen dat dan wel regelen. Dat klopt niet. Een bank, een verzekeraar of de gemeente mag niet zomaar met uw partner over uw zaken praten, ook niet na veertig jaar huwelijk. Is er niets vastgelegd, dan moet de kantonrechter eraan te pas komen om iemand te benoemen die over uw geld of uw zorg mag beslissen: een bewindvoerder, een mentor of een curator. Dat kost tijd en geld, en de rechter kiest niet altijd degene die u zelf gekozen zou hebben. Indicatief voor 2026: het griffierecht voor zo’n verzoek bedraagt EUR 93, en een professionele bewindvoerder heeft recht op een jaarbeloning van EUR 1.630, elk jaar opnieuw, met jaarlijkse verantwoording aan de rechter. Bij een familielid dat het onbezoldigd doet blijft die beloning meestal achterwege, maar de verantwoordingsplicht niet.

Een levenstestament is geen apart wettelijk document, het is een bundel volmachten die u vastlegt: wie uw financiële zaken doet, wie over uw zorg beslist, en wat u wel en niet wilt. U maakt het doorgaans bij de notaris en u kunt het altijd weer wijzigen. De notaris kan het opnemen in het Centraal Levenstestamentenregister, zodat een andere notaris later kan zien dat het bestaat. Dat register wordt bijgehouden door de notariële beroepsorganisatie en registratie is niet verplicht, anders dan bij het testamentenregister, dat wettelijk geregeld is.

De executeur

Iemand moet straks de post openmaken, de rekeningen betalen, de verzekeringen opzeggen, de aangifte erfbelasting doen en de woning leegruimen. Zonder executeur moeten alle erfgenamen dat samen doen, en voor vrijwel elke handeling samen tekenen.

Bij één erfgenaam is dat geen probleem. Bij vier, van wie er één in het buitenland woont en twee elkaar liever niet spreken, ligt de afwikkeling stil. Dat is de meest voorkomende reden waarom een nalatenschap jaren duurt.

Een executeur wijst u aan in uw testament, en alleen daar: het kan niet achteraf. U kunt kiezen hoe ver zijn bevoegdheid gaat. De wettelijke taak is de nalatenschap beheren en de schulden betalen. Het verdelen van de erfenis hoort daar niet automatisch bij; wilt u dat de executeur dat ook mag, dan moet dat apart in het testament worden geregeld.

De verklaring van erfrecht en de bankrekening

Dit is meestal het eerste waar nabestaanden tegenaan lopen, en bijna niemand weet het vooraf. Na een overlijden blokkeert de bank de bankzaken van de overledene: rekeningen, betaalpassen en creditcards. De vaste lasten lopen ondertussen gewoon door.

Om weer bij het geld te kunnen, vraagt de bank vaak een verklaring van erfrecht: een notariële akte waarin staat wie de erfgenamen zijn en wie namens hen mag handelen. Die is niet in alle gevallen nodig, en het is de bank die bepaalt of erom wordt gevraagd. Bij een eenvoudige situatie met een langstlevende partner en een klein saldo volstaat soms de akte van overlijden of een vrijwaring van de bank zelf.

U kunt dat niet vooraf regelen, maar u kunt uw nabestaanden er wel op voorbereiden, en zorgen dat er geld bereikbaar is dat niet op één geblokkeerde rekening staat.

De digitale nalatenschap

Een deel van uw leven staat inmiddels op een server. E-mail, foto’s, een sociaal medium, een streamingdienst, een webwinkel met opgeslagen betaalgegevens, misschien een cryptowallet. Voor uw nabestaanden is dat een gesloten deur.

Wachtwoorden doorgeven op een briefje klinkt praktisch, maar in de praktijk strandt het vaak op tweestapsverificatie via een telefoon die niemand meer kan ontgrendelen. En een account is juridisch iets anders dan een spaarrekening: de Amsterdamse rechtbank oordeelde in 2024 dat een socialemedia-account zelf geen bezitting is die overgaat op de erfgenamen, ook al gaan de rechten en contracten van de overledene wel over. Abonnementen die niemand kent, blijven ondertussen afschrijven.

De grote aanbieders hebben hier inmiddels zelf een voorziening voor, en die werkt beter dan een briefje. Bij Google stelt u onder Inactiviteitsvoorkeuren in wie er na een door u gekozen periode van inactiviteit bij welke gegevens mag, bij Apple wijst u een erfeniscontact aan, en bij Facebook kunt u vooraf kiezen tussen verwijderen of een herdenkingsstatus, met een contactpersoon die het profiel beheert maar er niet op kan inloggen. Het kost een kwartier en het scheelt uw nabestaanden weken.

Maak daarnaast een eenvoudige lijst, op papier, van wat er digitaal loopt. Niet met de wachtwoorden erbij, maar met de vindplaats: welke diensten, welke abonnementen, waar het wachtwoordbeheer staat.

De erfbelasting die straks betaald wordt

De Later-Check gaat over hoe u wilt wonen en leven. Dit gaat over wat dat later kost. Van elke euro die uw erfgenamen krijgen, gaat een deel naar de Belastingdienst, en hoeveel dat is verschilt sterk per relatie.

Voor 2026 gelden indicatief deze vrijstellingen: een echtgenoot of geregistreerd partner is vrijgesteld tot EUR 828.035, een kind of kleinkind tot EUR 26.230, en iedere andere erfgenaam tot EUR 2.769. Boven die vrijstelling betaalt een partner of kind 10 procent, en 20 procent over het deel boven EUR 158.669. Voor kleinkinderen is dat 18 en 36 procent, voor alle overige erfgenamen 30 en 40 procent.

Bij die partnervrijstelling hoort wel een kanttekening die zelden wordt gemaakt: krijgt de langstlevende ook een nabestaandenpensioen of een lijfrente, dan wordt de helft van de waarde daarvan van de vrijstelling afgetrokken. De vrijstelling zakt daardoor nooit onder EUR 213.915 (2026, indicatief), maar het verschil met die EUR 828.035 kan groot zijn.

Dat verklaart waarom de waarde van de woning zo zwaar weegt. Laat u aan een neef of een goede vriend na, dan gaat er van elke tienduizend euro die de WOZ-waarde te hoog staat, drie- tot vierduizend euro naar de belasting die niemand had hoeven betalen.

Voor nabestaanden is er sinds dit jaar wel meer lucht: bij een overlijden vanaf 1 januari 2026 moet de aangifte erfbelasting binnen twintig maanden binnen zijn, in plaats van binnen acht. Bij een overlijden daarvoor geldt de oude termijn van acht maanden nog.

Waar u het beste kunt beginnen

Zeven onderwerpen tegelijk is te veel, en niet alles is in elke situatie even urgent. Wie samenwoont zonder contract heeft een ander eerste punt dan wie al een testament heeft liggen maar nog nooit naar de WOZ-waarde heeft gekeken.

Daarom hebben we er een korte vragenlijst van gemaakt. Tien vragen, een paar minuten, en u ziet wat er in uw situatie nog openstaat en wat al geregeld is. U hoeft geen e-mailadres achter te laten en uw antwoorden blijven in uw eigen browser.