Overzicht

Soms wordt een woning bij overlijden gesplitst: de een mag er blijven wonen en de ander wordt eigenaar zonder gebruiksrecht. Dat heet vruchtgebruik en blote eigendom. Beiden betalen erfbelasting, maar ieder over een deel van de waarde. Dat deel wordt berekend met een vaste rekenrente en een leeftijdsfactor die hoort bij de leeftijd van de vruchtgebruiker. Het startpunt van die som is de WOZ-waarde van de woning.

Wat vruchtgebruik en blote eigendom zijn

Bij vruchtgebruik heeft iemand het recht om een woning te bewonen of de opbrengst ervan te genieten, terwijl een ander de eigenaar is. Die ander heeft de blote eigendom: hij is juridisch eigenaar, maar kan er voorlopig niets mee. Eindigt het vruchtgebruik, meestal bij het overlijden van de vruchtgebruiker, dan groeit de blote eigendom aan tot volledig eigendom. Over die aangroei is dan in beginsel geen erfbelasting meer verschuldigd.

Deze constructie komt onder meer voor bij een vruchtgebruiktestament, waarin een partner het gebruik van de woning krijgt en de kinderen de blote eigendom. Ook ongehuwd samenwonenden kiezen er regelmatig voor, zodat de achterblijvende partner in de woning kan blijven. Let op: dit is iets anders dan de wettelijke verdeling, waarbij de partner alles krijgt en de kinderen een vordering. Dat verschil staat uitgelegd in wettelijke verdeling en testament maken.

Hoe de waarde wordt berekend

De berekening kent drie stappen (indicatief 2026, verifieer bij de aangifte op belastingdienst.nl):

1. Bepaal de volle waarde van de woning. Voor de erfbelasting is dat in beginsel de WOZ-waarde.
2. Vermenigvuldig die waarde met 6 procent. Dat is de wettelijke rekenrente, oftewel de veronderstelde jaarlijkse opbrengst van het vruchtgebruik.
3. Vermenigvuldig die jaaropbrengst met de leeftijdsfactor die hoort bij de leeftijd van de vruchtgebruiker.

De uitkomst is de waarde van het vruchtgebruik. Trekt u die af van de volle waarde, dan houdt u de waarde van de blote eigendom over.

De leeftijdsfactoren

Leeftijd vruchtgebruiker	Factor (indicatief 2026)
Jonger dan 20 jaar	16
20 tot 30 jaar	15
30 tot 40 jaar	14
40 tot 50 jaar	13
50 tot 55 jaar	12
55 tot 60 jaar	11
60 tot 65 jaar	10
65 tot 70 jaar	8
70 tot 75 jaar	7
75 tot 80 jaar	5
80 tot 85 jaar	4
85 tot 90 jaar	3
90 jaar of ouder	2

De gedachte erachter is eenvoudig: hoe jonger de vruchtgebruiker, hoe langer het recht naar verwachting duurt en hoe meer het waard is. Staat de looptijd van het vruchtgebruik van tevoren vast in plaats van dat die afhangt van iemands leven, dan geldt een andere tabel.

Een rekenvoorbeeld

Stel dat een woning met een WOZ-waarde van EUR 300.000 wordt nagelaten. De partner is 68 jaar en krijgt het vruchtgebruik, het enige kind krijgt de blote eigendom.

• Jaaropbrengst: 6 procent van EUR 300.000 is EUR 18.000.
• Leeftijdsfactor bij 68 jaar: 8.
• Waarde vruchtgebruik: EUR 18.000 maal 8 is EUR 144.000.
• Waarde blote eigendom: EUR 300.000 min EUR 144.000 is EUR 156.000.

De partner geeft dan EUR 144.000 op en het kind EUR 156.000. Vervolgens gelden de gewone vrijstellingen en tarieven. Voor een partner is de vrijstelling indicatief EUR 795.156 in 2026, voor een kind EUR 25.187. Zie vrijstellingen erfbelasting en erfbelasting berekenen.

Dit voorbeeld is illustratief en vereenvoudigd. De uitwerking hangt af van het testament, de samenstelling van de nalatenschap en eventuele schulden.

Waarom de WOZ-waarde het startpunt is

De hele berekening begint bij de volle waarde van de woning, en dat is voor de erfbelasting in beginsel de WOZ-waarde. Staat die waarde te hoog, dan zijn zowel het vruchtgebruik als de blote eigendom te hoog gewaardeerd. Beide erfgenamen betalen dan mogelijk te veel.

Dat maakt het bij een vruchtgebruikconstructie extra de moeite waard om de WOZ-waarde te controleren, zeker bij een woning die al lang wordt bewoond en niet is gemoderniseerd. U mag daarnaast kiezen tussen de WOZ-waarde van het jaar van overlijden en die van het jaar daarna, zie welke WOZ-waarde telt voor de erfbelasting.

Vermoedt u dat de waarde niet klopt? De signalen staan in WOZ-waarde te hoog na overlijden, het stappenplan in erfbelasting verlagen via WOZ-bezwaar en de achtergrond in WOZ-waarde en erfbelasting. De algemene uitleg over de belasting zelf vindt u in erfbelasting.

Liever laten beoordelen?

Bij vruchtgebruik werkt een te hoge WOZ-waarde bij twee erfgenamen tegelijk door. Erfslim beoordeelt de WOZ-waarde van een geërfde woning en voert zo nodig het bezwaar, op basis van no cure, no pay. Slaagt het bezwaar niet, dan betaalt u niets.

Dit artikel is informatief bedoeld en is geen fiscaal of juridisch advies. Vruchtgebruik is juridisch bewerkelijk. Raadpleeg zo nodig een notaris of adviseur.

Begrippenlijst

• Vruchtgebruik: het recht om een goed te gebruiken of de opbrengst ervan te genieten, zonder er eigenaar van te zijn.
• Blote eigendom: het eigendom van een goed zonder het recht het te gebruiken.
• Rekenrente: het wettelijk vastgestelde percentage, indicatief 6 procent in 2026, waarmee de jaarlijkse waarde van een vruchtgebruik wordt bepaald.
• Leeftijdsfactor: het getal dat hoort bij de leeftijd van de vruchtgebruiker en dat de verwachte duur van het recht weergeeft.
• Vruchtgebruiktestament: een testament waarin de ene erfgenaam het vruchtgebruik krijgt en de andere de blote eigendom.

Veelgestelde vragen