Erfbelasting samenwonen zonder samenlevingscontract

Overzicht

Wie samenwoont zonder te trouwen of een geregistreerd partnerschap aan te gaan, wordt niet vanzelf als partner voor de erfbelasting gezien. Voldoet u niet aan de voorwaarden, dan valt u in de laagste categorie: een vrijstelling van indicatief EUR 2.769 in 2026 en een tarief van 30 tot 40 procent. Voor een langstlevende partner die een woning erft, kan dat verschil oplopen tot meer dan een ton. Er zijn twee dingen die dat bepalen, en op beide heeft u invloed.

Belangrijkste punten

Er zijn twee losse vragen: erft u überhaupt (erfrecht), en tegen welk tarief (erfbelasting).
Zonder testament erft een samenwonende partner volgens de wet niets, ook niet met een samenlevingscontract.
Voor de erfbelasting bent u pas partner als u aan alle voorwaarden voldoet.
Zonder partnerstatus geldt indicatief EUR 2.769 vrijstelling (2026) en 30 of 40 procent tarief.
Juist in die groep werkt een te hoge WOZ-waarde van de woning extra hard door.

Twee vragen die vaak door elkaar lopen

Het helpt om onderscheid te maken tussen twee dingen die niets met elkaar te maken hebben.

Erft u? Dat is een vraag van erfrecht. Zonder huwelijk, geregistreerd partnerschap of testament erft een samenwonende partner volgens de wet niets. Een samenlevingscontract verandert daar niets aan; dat regelt de erfenis niet. Wie wil dat de partner erft, heeft een testament nodig. Dat staat uitgewerkt in wettelijke verdeling en geen testament: wie erft er?.

Tegen welk tarief? Dat is een fiscale vraag. Ook als u via een testament wél erft, bepaalt de Successiewet apart of u als partner telt. Is dat niet zo, dan valt u in de categorie "overige erfgenamen", samen met vrienden, neven en nichten.

Beide moeten dus geregeld zijn. Een testament zonder partnerstatus betekent: u erft, maar tegen het hoogste tarief. Andersom erft u niets.

Wanneer bent u partner voor de erfbelasting?

Voor gehuwden en geregistreerd partners is het simpel: die zijn altijd partner. Voor samenwoners gelden voorwaarden. U bent partner als u gedurende ten minste zes maanden vóór het overlijden aan alle onderstaande punten voldeed:

U had een door de notaris opgemaakt samenlevingscontract met een wederzijdse zorgverplichting.
U was beiden meerderjarig.
U stond beiden op hetzelfde adres ingeschreven in de Basisregistratie Personen.
U was geen bloedverwanten in de rechte lijn van elkaar (dus niet ouder en kind).
Er was geen andere persoon die voor de erfbelasting uw partner was.

Er is één belangrijke uitzondering. Heeft u geen notarieel samenlevingscontract, maar stond u ten minste vijf jaar onafgebroken op hetzelfde adres ingeschreven en voldeed u aan de overige voorwaarden, dan telt u alsnog als partner.

Dat vijfjaarscriterium redt in de praktijk veel stellen. Het gaat mis bij mensen die net verhuisd zijn, bij wie de inschrijving niet klopte, of bij wie het contract onderhands was opgesteld in plaats van bij de notaris. Laat uw situatie zo nodig beoordelen door een notaris.

Wat het verschil in geld is

Stel dat twee mensen twaalf jaar samenwonen, maar pas drie jaar op hetzelfde adres staan ingeschreven en geen notarieel samenlevingscontract hebben. Er is wel een testament, waarin ze elkaar tot enig erfgenaam benoemen. Eén van beiden overlijdt en laat een woning na met een WOZ-waarde van EUR 300.000.

Omdat niet aan de voorwaarden is voldaan, is de langstlevende geen partner voor de erfbelasting. De berekening ziet er dan indicatief zo uit voor 2026:

	Bedrag
Verkrijging (WOZ-waarde woning)	EUR 300.000
Vrijstelling overige erfgenamen	EUR 2.769
Belast	EUR 297.231
30 procent over de eerste EUR 158.669	ongeveer EUR 47.600
40 procent over het restant	ongeveer EUR 55.400
Erfbelasting, indicatief	ongeveer EUR 103.000

Was dezelfde persoon wél partner geweest voor de erfbelasting, dan gold een vrijstelling van indicatief EUR 828.035 en was er in dit voorbeeld geen erfbelasting verschuldigd.

Dit voorbeeld is illustratief en vereenvoudigd, en gaat uit van een nalatenschap die alleen uit de woning bestaat. Schulden, een hypotheek, andere erfgenamen en de inhoud van het testament veranderen de uitkomst. Het is geen berekening van uw eigen situatie. Hoe de berekening in het algemeen werkt, staat in erfbelasting berekenen en vrijstellingen erfbelasting.

Waarom de WOZ-waarde hier zwaarder telt

Dit is het punt dat in deze situatie het meest over het hoofd wordt gezien. De woning wordt voor de erfbelasting niet gewaardeerd op wat hij werkelijk waard is, maar op de WOZ-waarde die de gemeente heeft vastgesteld. Zie WOZ-waarde en erfbelasting.

Voor een kind geldt de vuistregel dat EUR 10.000 lagere WOZ-waarde ongeveer EUR 1.000 minder erfbelasting betekent, bij 10 procent in de eerste schijf. Valt u in de categorie overige erfgenamen, dan is dat effect drie tot vier keer zo groot: bij 30 procent gaat het om ongeveer EUR 3.000 en bij 40 procent om ongeveer EUR 4.000 per EUR 10.000 lagere waarde.

Een WOZ-waarde die EUR 30.000 te hoog is vastgesteld, kan in deze groep dus mogelijk rond de EUR 10.000 aan extra erfbelasting betekenen. Dit zijn vuistregels, geen toezeggingen, en de uitkomst verschilt per situatie.

Daar komt bij dat de langstlevende in deze positie vaak de woning zelf bewoont en de aanslag niet zomaar kan betalen. Het gaat dan om de vraag of iemand in het huis kan blijven wonen. Reden te meer om kritisch naar die WOZ-waarde te kijken. Wat u kunt doen als de waarde te hoog is, staat in WOZ-waarde te hoog bij een erfenis en het stappenplan in erfbelasting verlagen via WOZ-bezwaar.

Een bezwaar tegen een WOZ-beschikking moet in beginsel binnen zes weken na de dagtekening worden ingediend. Dit kan per situatie verschillen, en als erfgenaam heeft u vaak nog andere mogelijkheden. Zie WOZ-bezwaar en de termijn bij een erfenis.

Wat u nu kunt doen

Leeft uw partner nog, dan is dit goed te regelen:

Laat een notarieel samenlevingscontract met wederzijdse zorgverplichting opmaken. Dat is de snelste route naar partnerstatus, en werkt al na zes maanden.
Controleer de inschrijving in de BRP. Staan jullie allebei op hetzelfde adres, en sinds wanneer? Dit is een veelvoorkomende struikelsteen.
Maak een testament. Zonder testament erft een samenwoner niets. Zie testament maken.

Bent u al erfgenaam en is het overlijden een feit, dan liggen de eerste twee punten vast. Wat dan nog wél kan: laat beoordelen of u misschien tóch aan de voorwaarden voldoet (het vijfjaarscriterium wordt vaak vergeten), en kijk kritisch naar de WOZ-waarde van de woning. Raadpleeg bij twijfel een notaris of adviseur.

Meer over de positie van de partner staat in erfbelasting voor de partner en de algemene uitleg in erfbelasting.

Begrippenlijst

Fiscaal partner voor de erfbelasting: degene die volgens de Successiewet als partner telt en recht heeft op de hoge partnervrijstelling.
Notarieel samenlevingscontract: bij de notaris opgemaakte overeenkomst; alleen met wederzijdse zorgverplichting telt die mee.
Wederzijdse zorgverplichting: de afspraak dat partners voor elkaar zorgen, een vereiste in het contract.
Overige erfgenamen: de categorie met de laagste vrijstelling en het hoogste tarief.
BRP: Basisregistratie Personen, waarin uw woonadres is vastgelegd.

Veelgestelde vragen

Telt een onderhands samenlevingscontract mee?

Nee. Het contract moet door een notaris zijn opgemaakt en een wederzijdse zorgverplichting bevatten.

Wij wonen al twintig jaar samen. Is dat niet genoeg?

Wat telt is de inschrijving op hetzelfde adres in de BRP. Vijf jaar onafgebroken ingeschreven kan voldoende zijn, ook zonder contract. Feitelijk samenwonen zonder die inschrijving meestal niet.

Erf ik iets als er geen testament is?

Nee. Een samenwonende partner erft zonder testament volgens de wet niets, ook niet met een samenlevingscontract.

Kan een inwonend kind partner voor de erfbelasting zijn?

Nee. Bloedverwanten in de rechte lijn zijn uitgesloten.

Ik kan de aanslag niet betalen zonder het huis te verkopen. Wat nu?

Kijk dan zowel naar uitstel van betaling als naar de WOZ-waarde. Zie erfbelasting betalen: termijn en uitstel en erfbelasting betalen voordat het huis verkocht is.

Dit artikel is informatief bedoeld en houdt geen fiscaal of juridisch advies in. Bedragen en tarieven zijn indicatief voor 2026 en worden jaarlijks aangepast; verifieer ze zo nodig op belastingdienst.nl. Raadpleeg bij twijfel een notaris of adviseur.

Bronnen

Officiële bronnen bij dit artikel, geraadpleegd in oktober 2026: